Shirka Nairobi iyo Puntland
Ka Qayb-galkiisa vs Hab-socodkiisa iyo Mirihiisa

Waxaa qoray:  Tifaftiraha

Inkastoo reer Puntland sannadihii ugu danbeeyey ay siyaasiyiin, Isimmo, iyo shacabba la yimaadeen ged hor-leh, lana moodo in uu isaga dhex-yaacay xudduudkii iyo dowrarkii ay kala-lahaan-jireen, taasoo keentay in Puntland ay haddadan ku jidho xaalad colaadeed oo gabaabsi sii ah, xakameeynna qarka u saaran, misana haddii si guud loo eego, waa dhab in waxyaabaha ugu waaweeyn ee ka maqan reer Puntland ay ka mid tahay dawlad qaran oo ay ku mideeysan yihiin dhamaan goballada iyo beelaha Soomaaliyeed, maaddaama ayan gaarin mowqifka Somaliland oo kale ee gooni isu-taagga. 

Mar haddii ay dadka reer Puntland ku qanacsanyihiin sii jiritaanka midnimada Soomaaliyeed iyo muqaddas ka yeellideeda, waa natiijo la fahmi karo in ay reer Puntland maamul iyo shacabba ay ku gowracanyihiin in ay baadi-goobaan, geed iyo ceel walbana u joogsadaan sidii ay qaybaha kale ee Soomaaliya, qarankuna ka dhexeeyo ay ula gaari lahaayeen xal caaddil ah oo ayan ku damceeyn xuquuq ummad kale, isla markaana ayan uga tagaynin mid ay iyagu leeyihiin.

Inkastoo xaal sidaa yahay ayaa haddana waxaa far ku fiiqid mudan arimo dhowr jeer oo hore isaga gedmaday (qasmay) dadka reer Puntland, kuna kalliftay wax badan oo ay ugu waaweeynaayeen dhiig daata, xasilloonida oo lunta iyo waliba midnimada dadka reer Puntland oo gor-gortan gasha. Waxa jira farqi wayn oo u dhexeeya baadi-goobka nabadda iyo ka qayb-galka shirarka dib-u-heshiisiineed ee Soomaalida loo qabto oo dhinac ah, iyo aqbalaadda ajendayaasha, hab-socodka shirarka iyo qaadashada natiijooyinka soo baxa oo dhinaca kale ah.

Shaki kuma jiro in labada arin kan hore uu yahay dareen guud oo la wada wadaago laguna wada khasban yahay siyaasiyiin, Isimo iyo shacab guud-ba. Haseyeeshee, kan danbe waa xaalad in si caadifadi ku jidho loo qaataa ay keeni karto in taariikh ummaddeed ay si sahlan ku lunto, taasoo lagu sigtay (amaba wali khatarteedii ay reer Puntland dhex-dabaalanayaan) laba sano ka hor shirkii Carta.

Marka wax laga soo qaado duruufaha qabaliga ah ee uu dalku marayo; kuwa siyaasadeed ee salka ku haya isla duruufaha qabaliga ah; qorshayaashii Carta iyo sidii ay hab beeleed Soomaalida ugu kala qaybisay afar beelood iyo bar; sidii dadkii hugun raaca ahaa ee la isugu bihin-bihiyay Soomaalinimada ama dhuuni raaca ahaa ee u dhashay reer Puntland ay maanta sagxad cidlla ah u taagan yihiin kadib markii ay intii karaankood ah tii u dhisnayd u bur-buriyeen mid ayan hadda waxba ka hayn; iyo waliba damaca reer Somaliland ee goosashada, iyo sida uu ugu xiran yahay in ay Koonfurtu sii qasnaato iyaga oo rumaysan in xaalladdaasi soo dhawayn karto in ay aqoonsi caalami ah helaan. 

Damacooda kale ee ku aaddan in haddii xaal ugu dhamaado nidaam federaal oo ay la galaan Soomaaliya ay ku xiran tahay in loo oggolaado xudduudkii gumaystaha, macneheeduna yahay in Sool iyo Sanaag ay Somaliland ka tirsanaadaan. Iyo ayagoo waliba damacsan inay labadaas gobol oo aysan ka talin, marnana aysan ka talin jirin ay garabka iska saartaan, ayagoo ku andacoonaya kaliya inay xudduuddu mar ahaan jirtay xudduuddi gumaystaha!

isku soo duuboo, marka wax laga soo qaado in uu jiro damac guud oo ah in wixii qori caaraddii lagu waayay la isaga helo boor isku qarin, waddaninimo iyo miis korkiis, ayaa waxaa si wayn loo dareemi karaa inta ay le'egtahay baahida loo qabo khubaro ku xeel-dheer faaqidaada, qiimaynta iyo fahamka dabeeysha siyaasadeed ee Soomaaliya, sida weeynna ugu lugta leh karaahiyada qabiilka.

Hadaba waxaa lagama-maarmaan ah in uu maamulku asagoo khaashanaya muwaadiniinta uu u diyaargaroobo bilowgii kala-qoqobiddii labaad ee Puntland, shirka Nayroobi ka-hor iyo bilowgiisa kaddibba. 

Maamulka iyo shacabka reer Puntland oo dhan waa inay bilaabaan wacyigalinta shacabkooda iyo damaacaadka cadowga. Waa inay u diyaar garoobaan, wiil iyo waayeelba, Issim iyo aqoonyahanba, inay taageeraan maamulkooda, diyaarsadaan daaraasaadkooda, shirarkooda iyo macluumaad walba oo mideeya. 

Maamulku waa inuu gacan wayn ka gaystaa wacyigalinta ummadda, si ay u-sahlanaato kaqayb-galka shirarka dib-u-heshiisiinta; Puntlandina uga qayb-gasho ayadoo midaysan, mid yar iyo mid waynba, mu-ayid iyo mucaardba.

Inkasta oo maamulka Puntland loogu kalsooni qabo in uu si wayn ula socodo xaalka jira,  xaqiijiyayna in ay Carta iyo wixii aaday ama u carrab laad-laadshay-ba ay khaldanaayeen, ayaa haddana waxa lagama-maarmaan ah in isaga oo ka faa'idaysanaya khaladaadkiisii kal hore uu xoogga saaro wacyigalinta ummadda uu matalo si joogta ahna uga wargaliyo halka uu mar walba xaal marayo, si ayan ugu nixin qorshayaasha kadiska ee lala-damacasanyahay iyo qaadacaad kadis ah oo ayan macneheeda fahmi karin. Sidoo kale saxaafadda ayaa xil wayni ka saaran yahay in ay xiriiriso maamulka iyo shacabka oo dhan ah, iyo aqoonyahanka ummadda iyo shacabka oo dhanka kale ah. 

Tallaabadaasi waxa ay yareeyn doontaa in dad cadaw ah ay ka dhex faa'idaystaan kala qo-qobnaanta qaybaha kala duwan ee bulshada, taasoo keeni doonta in maamulku si kalsooni ka buuxdo uu go'aanno isaga gaaro, shacbkuna go'aamadaas fahmaan markii ay wixii ay bi'in lahaayeen bi'iyeen xeero iyo fandhaalna kala dheceen.