19 May 2007 04:28

SOMALIA WATCH

 
Country
  • [SW Country] (Saadiq Enow" ) GOORTII   DHULKAYAGII LA   QAYBSADAY- Casharka XIV iyo XVaad : Posted on 12 Oct 2002. 

 GOORTII   DHULKAYAGII LA   QAYBSADAY

-"Saadiq Enow" 


Casharkii XV-aad

Waxaa jiray qodob kale oo aanan ka miisaan yarayn kan biya-mareenka Suways oo sababayay hooshka ku dhacay dadkayagii iyo dalkayagii dabayaaqadii qarnigii 19-aad. Qodobkaasina waa dhawaaqa qowmiyadaha masiixiga ah ee nala deriska ah ay ugu gacan haadinayeen xoogaggii gumaysiga. Taas oo xambaarsanayd mashruuc siyaasadeed oo ay ku dahsoon tahay beer-laxawsi diineed. Ujeeddaduna waxay ahayd damaca da da wayn oo ay ku doonayeen in ay noqdaan awooda keliya absolute power ee degaanka ka jira. Qowmiyadahaas ayaa qarnigii 19-aad waxaa u kacay maamullo ay hoggaanka u hayeen niman ruug-caddaa ah oo garanayay sida looga faa iidaysto xaaladaha la soo dersay degaanka. Nimankaas waxaa laga xusi karaa labada boqor ee kala ah Kasai Haile (Theodorus II) iyo Haile Malakut (Menelik II). Waxay xilliyadoodii ku guulaysteen in ay! ! xiriir wanaagsan la yeeshaan caalamkii masiixiga. Dadaalkii ay ku bixiyeen in ay helaan xiriirka dowladaha reer Yurub ayaa waxaa kamid ahaa wufuud joogto ah oo ay u dirayeen dhamaan caasimadihii Yurub. Xiriirka ay ku guulaysteen labadaas boqor ayaa wuxuu yahay qodob aan la ilaawi karin marka laga hadlayo taariikhda madow ee lagu kala dhantaalay dalka iyo dadka Soomaaliyeed iyo burburka dhaqan-wareega leh ee helay caadooyinkii da da waynaa oo ay qarniyada badan awoowayaal ku macaasheen.

Xiriiradii badnaa oo ay Xabashidu la yeesheen dowladihii Yurub waxaa kamid ahaa xiriir ay la yeesheen boqortooyadii dalka Ruusiya. Haddaanu mataal u soo qaadano xiriirkaas, waxaanu helaynaa kaalmada hagar la aanta ah oo ay Xabashidu meelaha kala duwan ka heleen, taas oo sababtay in ay ka qayb qaataan gumayntii ummadaha la deriska ahaa oo ay Soomaalidu ugu horeeyaan. Xiriirkan oo ku yimid gacan-haadis ayaa wuxuu bilowday mar wafdi wadaaddo ah oo matalayay kaniisadaha Abasiinya ay booqasho ku tageen magaalada Beyt Al-Maqdis Juresalem, iyaga oo ujeeddadoodu ahayd in ay soo barakaystaan kaniisadda muqaddaska ah ee halkaas ku taal oo ay leeyihiin dadka aaminsan caqiidada Orthodox-iga. Dabadeed waxay meeshaas kula kulmeen baadari wayn oo Ruush ah oo la yiraahdo Uspensky, kaas oo dhankiisa ka hoggaaminayay wafdi baadariyaal ahaa oo ka socday dalkiisa. Kulankaas oo dhacay sanadkii ! ! 1848-kii, ayaa wuxuu dhaliyay in wada-hadalkii ay yeesheen labada kooxood uu sabab u noqdo in ay isku mowqif ka qaataan khilaaf ka taagnaa baadariyadii kaniisadda oo ku saabsanaa hoggaanka maamulka kaniisadda. Kaddib markii wadaaddadii Ruushka ay codkoodii siiyeen wadaaddadii matalayay kaniisadaha Abasiinya, ayaa hoggaankii kaniisadda waxaa qabtay baadari Amxaar ah.

Uspensky wuxuu ahaa nin aragti sare leh, markii uu socdaalkii ka laabtay, wuxuu dowladdiisii kula taliyay in ay taageerto boqortooyada Xabashida si ay geeska Afrika ugu faafto diinta Krishtaanka ah, gaar ahaan mad-habta Orthodox-iga, taas oo looga hor tegi karo awoodda boqortooyada Cismaaniyadda ee Islaamka ah ee ku xooggan degaanka. Baadarigu wuxuu wafdigii Xabashida ka qaatay aragti ah in dalkoodu yahay saldhig ilbaxnimo xambaarsan oo ay Ruushku u baahanyihiin si ay Afrika ugu faafshaan caqiidadooda, isla markaasna u noqon karta saldhig siyaasadeed iyo mid ciidameed ee dabiici ah.

Baadarigaas oo aanan arintii intaa kaga harin ayaa wuxuu bilaabay in uu qoraallo ka sameeyo boqortooyadii Abasiinya, taas oo uu dadkiisa ku barayo ahmiyadda diineed iyo midda istraateeji oo ay u leedahay dalkooda iyo diintooduba. Qoraalladaasi oo ahaa kuwo aad u qiimo badan, ayaa waxay saldhig u noqdeen wixii ahaa dhaqdhaqaaq siyaasadeed iyo mid ciidameed oo ay maamulladii boqorradii Ruushka iyo dowladdii shuuciga ahayd ay ka sameeyeen geeska Afrika. Taasna waxaa muujinaya markii la eego tallaabooyinka siyaasadeed ee aanan is beddelin oo maamulladii kala duwanaa, ee Ruushka soo maray, ay ka qaateen dhacdooyinka kala duwan oo ay la kulmeen dadyowga ku nool geeska Afrika. (Web-ka SomaliNet Magazine, kala soco casharrada dagaalkii 1977-kii iyo mowqifkii dowladdii USSR).

Xiriirkii Ruushka iyo Xabashida ee bilowday wuxuu keenay kalsooni ah in 1855-kii boqorkii Xabashida Imbraadoor Thewdor II uu waraaq u diro qeysarkii Ruushka ee la oran jiray Alexander II oo uu ku codsanayo in dagaal lagu qaado magaalada Qudus oo laga xoreeyo gacanta dadka muslimka ah, kaas oo ay howlihiisa iska kaashadaan ciidamo isugu jira Xabashi iyo Ruush. Qeysarka Ruushku xilligaas diyaar uma uusan ahayn dagaal baaxad wayn oo meel dalkiisa ka dheer uu ka galo, waayo waxaa dalkiisa ka socday dagaalkii buuralayda Kafkaas oo ay wadeen kacdoonyahanno reer Jejniya ahaa ee uu hoggaaminayey shiikhii caanka ahaa Shiikh Shaamil. Waxaa kale oo kaalmada Ruushka xayirayay fogaanshaha waddada uu wax u marin lahaa, waayo xilligaas weli lama furin biya-mareenka Suways.

Imbraadoorkii Xabashida mar kale ayuu qeysarkii Ruushka waraaq u soo diray sanadkii 1862-kii, laakiin markan waxay ahayd codsi ku saabsan in loo fidiyo taageero ciidan oo uu ku difaaco boqortooyadiisa, waxaase dhacday in aanan looga jawaabin, waayo Ruushka xilligaas dagaalkii Cremean War ayuu Turkida kula jiray.

Inkasta oo Ruushku uusan Xabashidii waxtarin, misana waxaa uu mar kasta la socday xaaladda ay boqortooyada Abasiinya ku sugnayd. Dhacdooyinka waaweyn ee Aasiinya ka dhacana waxaa lagu soo qori jiray wargeysyadii xilligaas dalka Ruushka ka soo bixi jiray. Dhacdooyinka ay wargeysyadaas soo qoreen waxaa kamid ahaa dagaalkii la magac baxay Arogi oo ciidamo Ingiriis ahi ay boqortooyadii Xabashida ku burburiyeen kuna qabsadeen Maqdalla oo magaalo-madax ahayd. Waxaa xusid mudan in Ruushku uu ahaa dowladda horseedka ka ahayd ololihii Ingiriiska Yurub lagaga qaaday oo looga soo hor jeeday in uu gumaysto dhulka uu Xabashida kaga qabsaday dagaalka Arogi. (Ku noqo casharkii X-aad ee Goortii ...........).

Muddadii u dhexesay 1847-1906, Ruushku wuxuu geeska Afrika u soo diray 14 arahood oo isugu jiray cilmi-baaris iyo jaajuusnimo. Hadafka uu ka lahaa waxay ahayd in boqortooyada Ruushka ay hanato kalsoonida boqorradii Xabashida, gaar ahaan Menelik II. Ujeeddada dhabta ah oo arintan ka dambaysayna waxay ahayd in uu gumeysto Abasiinya iyo ku xeeraneheeda. Laakiin wuxuu watay tab u gaar ah oo ka duwan tabtii dowladihii Yurubta galbeed ee degaanka ku sugnaa. Ruushku wuxuu Xabashida u muujiyay caadifad diineed iyo iskaashi " walaalnimo ", wuxuu ugu mar-marsiinyooday cilmi-baaris degaan iyo dad, isaga oo taageero u fidinayay dad-weynihii reer Abasiinya.

Furitaankii biya-mareenka Suweys dabadeed, Ruushkii waxaa u soo dhowaatay waddadii uu kala xiriiri lahaa boqortooyadii Xabashida. Xilligaas waxaa geeska Afrika ku loolantamayay xoogag gumeysi oo reer Yurub ah sida Ingiriiska, Fransiiska, Talyaaniga iyo Jarmalka. Ruushka oo ujeeddadiisa gumaysi-doonka ah ku qarinayay midda xiriirka diineed ee Abasiinya ayaa kordhiyay arahyadii uu geeska Afrika u dirayay. Kaniisadaha Ruushka ayaa taakulo u fidin jiray ragga socdaalka ku aadayay Abasiinya. Ragga xilligaas ka qaybqaatay socdaaladii noocaas ahaa waxaa kamid ah dal-mareen la yiraahdo N. I. Ashinov, kaas oo markii ugu horeeysay yimid Abasiiniya sanadkii 1885-kii. Ashinov oo socdaalkii uu galay dartiis ku helay magac iyo sharaf ayaa markii uu dalkiisii ku soo laabtay wuxuu noqday shakhsiyad muhiim ah. Nin oday ka ahaa golaha sare ee baadariyada Ruushka, ayaa wuxuu Ashinov la xiriir! ! iyay qeysarkii xilligaas ka talinayay Ruushka Alexander III. Sanadkii 1888-kii, qeysarkii Ruushka ayaa Ashinov wuxuu hoggaamiye uga dhigay mashruuc uu ku doonayay in uu ku dadaalo in uu saldhig mustacmaradeed kaga helo meel kamid ah xeebaha badda Cas. Ashinov wuxuu soo hoggaamiyay arah ay xubnaheeda kamid ahaayeen baadariyaal siyaasiyiin ah, waxaana lagu daray nin ka tirsan qoyska reer boqor, kaas oo qeysarka walaalkiis ahaa lana oran jiray Sergei.

Bishii disember 1888-kii ayaa arahdaasi waxay ka soo baxeen magaalada Odessa ee ku taal badda Madow. Raggaasi waxaa weheliyay qaybtii ugu horreysay ee kamid ahayd 175 doonyood oo kuwa shiraaca ah oo isugu jiray kaalmo ku socotay Abasiinya iyo qalab ciidan oo uu qeysarku ku doonayay in uu degaanka wax kaga hoosho.

Markii ay doonyihii gaareen xeebta Tajuura, ayaa maamulkii Faransiiska oo xilligaas degaanka ka jiray dhibsaday falka Ruushku ku kacayo. Waxaa horay u jiray arin ay dowladaha wax boobayay ku heshiiyeen, taas oo ahayd, qoladii meel ku habsata in aanan lagu qabsan. Sidaa darteed, ayaa bishii febraayo 1889-kii, Faransiisku wuxuu ka fursan waayay in uu bambooyin la dhaco halkii uu Ruushku damacsanaa in uu mustacmarad ka dhisto. Dhacdadaas ma eeyan xumayn xiriirkii wanaagsanaa ee ka dhexeeyay Ruushka iyo Fransiiska. Kaddib markii ay xiisaddii qabowday ayaa dowladdii Fransiiska waxay oggolaatay, arahdii Ruushka iyo kaalmadii ay wadeen in ay u gudbaan Abasiinya. Waxaa kale oo ay ka cudurdaaratay falkii dhacdada, iyaga oo si rasmi ah Ruushkii saamaxaad u weydiistay. Wasaaraddii arrimaha dibadda ee Ruushka waxay eedeeyeen Ashinov oo ahaa ninkii socdaalka hoggaaminayay. Eedda uu Ruushku Ashinov dusha ka saaray waxaa ! ! u sabab ahayd isaga oo u baahnaa xiriirka Faransiiska, waayo xilligaas wuxuu ku jiray dagaalkii Cremean-ka, Ingiriiska ayaa ka dhinac ahaa, sidaa darteed ayuu Faransiiska ugu baahnaa. Waxaa kale oo iyaduna Ruushka khasbayay in Faransiisku fadhiyay irida keliya ee uu Abasiinya u soo maro.

Bishii oktoober 1889-kii waxaa Abasiinya yimid wafdi uu hoggaaminayo Leut. Col. V.F.Mashkov oo ka socday dowladdii Ruuhka. Wafdigu waxay la kulmeen boqorkii Xabashida Menelik II, kaas oo ay la yeesheen wada- hadallo sir ah oo aad loo ilaashay, taasina waxay u muuqaal egtahay wada hadalladii ay yeesheen saraakiishii Itoobiya ka talinayay iyo dowladdii Soofyeetiga bartamihii sanadihii 1970-aadkii. ( The Horn of Africa from War to Peace, p. 65 - 68. Paul B. Henze. London. 1994).

Col. Mashkov markii uu ku laabtay dalkiisii, bilowgii sanadkii 1891-kii, ayaa waxaa lagu maamuusay billad sharaf uu siiyay qeysarkii. Waxaana mar kale loo doortay in uu hoggaamiyo arah Ruush ah oo u socdaalaysa Abasiinya. Arahda waxaa marakan la socday baadari la yiraahdo Tikhon oo ka tirsan golaha sare oo ay lahaayeen baadariyada Ruushka. Mashkov wuxuu sii qaaday qoryo badan iyo rasaastoodii si uu ugu hadiyeeyo Menelik. Markii uu Abasiiniya yimid, Mshkov waxaa u suuragashay in uu ku nagaado illaa iyo bartamihii 1892-kii. Muddadaas ayuu wuxuu diraaseeyay fursadaha ganacsi ee dalkaa ka jira. Mashkov waxaa uu oggolaaday codsi ka yimid boqorkii Xabashida ee ahaa in ciidamada loo tababaro. Muddadii ay joogeen wafdigan Ruushka ah, waxaa ay kulamo la yeesheen baadariyadii Orthodo! ! x-iga ee degaanka ka wadaaddada ahaa. Col. Mashkov iyo raggii la socday, si joogto ah ayay dalka ugu dhex safreen iyaga oo diraaseynayay wax kasta oo nolosha dadka Reer Abasiinya ay ku salaysnayd. Dowladihii gumeysiga ahaa ee degaanka ku tartamayay, kagana soo horeeyay Ruushka ayaa il gaar ah ku eegayay dhaqdhaqaaqa Mashkov iyo raggiisu ay ka bilaabeen degaanka. Laakiin Mashkov ayaa mar walba ku andacoonayay in dhaqdhaqaaqiisu uusan ku saleysnayn wax gumaysi-doon ah, balse socdaalkoodu uu yahay cilmi-baaris oo qura. Markuu Mashkov ku laabtay dalkiisii wuxuu bilaabay in uu qoraallo ka sameeyo Abasiinya. Qoraalladaasi waxay ku bixiyeen qeysarkii Ruushka in ay Abasiinya noqoto qayb kamid ah istraateejiyada siyaasadeed ee dowladdiisu leedahay.

Sanadkii 1893-kii, sarkaal Ruush ah oo la yiraahdo A. V. Eliseev ayaa wuxuu ku soo dhex dhuuntay ciidamadii Mahdigii Suudaan. Sarkaalkaas ayaa intuu lebiska carbta qaatay wuxuu ku guulaystay in uu isu ekeysiiyo daraawiishtii Mahdiga. Muddo aanan badnayn dabadeed ayuu ku khasbanaaday in uu dib u laabto isaga oo ka baqay in uu fashilmo dabadeedna la dilo. Inkasta oo Eliseev uusan gaarin magaalada Umdarmaan oo ahayd xaruntii Mahdiga, misana muddadii yarayd ee uu ku dhex jiray ciidamada Mahdiga waxaa u suurogashay in uu soo ururiyo akhbaar ku saabsan xaaladdii ay ku sugnaayeen ciidamada Mahdiga. Wuxuu tilmaamay in ciidamada Mahdiga eeyan ahayn kuwo ku guuleysan kara in ay dowlad dhisaan. Eliseev markii uu ka baxsaday daraawiishtii, ayaa isaga iyo rag la socday waxay ka tallaabeen xuduudda Abasiinya. Waxay gaareen magaalada Harar oo xilligaas ka wareegtay gacantii mslimiinta, uu! ! na ka talinayay hoggaamiyihii ciidamada Xabashida Ras Makonnen. Kaddib markii magaalada si wanaagsan loogu soo dhoweeyay arahdii, ayaa Ras Makonnen wuxuu ragga martida ah u sheegay in Menelik uu xiiseynayo xiriir adag oo uu la yeesho dowladda Ruushka, weliba uu doonayo in uu wafdi u dirsado dalka Ruushka. Eliseev oo si wayn u xiiseeyay khabarka ka soo yeeray saraakiisha Xabashida, ayaa markiiba wuxuu guddoonsaday in uu dalkiisii dib ugu laabto si uu dowladdiisii u gaarsiiyo arrinkan, isaguna uu noqdo xiriiriyaha labada dal. Raggii la socdayna wuxuu u diray in ay Addis-ababa aadaan iyaga oo uu oday uga dhigay sarkaal kale oo la yiraahdo Cap. Leontiev.

Bilowgii bishii mey 1895-kii, Eliseev wuxuu ka helay qeysarkii oggolaansho ah in uu la kulmo wafdi Xabashi ah oo la sugayay in ay booqasho ku yimaadaan dalka Ruushka. Xilligaas waxaa dalka qeysar ka ahaa Nicholas III. Dhowr maalmood dabadeed Eliseev si kedis ah ayuu u dhintay. Geeridaasi ma noqon mid hakisa dhaqdhaqaaqii diblomaasiyadeed ee tallaalka u ahaa xiriirka Ruushka iyo Aasiinya.

Bishii Juun 1895-kii waxaa dalkii Ruushka ku soo noqday Leontiev oo uu weheliyo baadari weyn oo kamid ahaa kuwii horay ula socdaalay, kaas oo la yiraahdo Efrem. Waxaa kale oo weheliyay wafdi ballaaran oo ka socday boqorkii Xabashida Menelik. Ninka hoggaaminayay waxaa la yiraahdaa Raas Damtew. Inkasta oo xubnaha wafdiga dowladda Menelik ay isugu jireen baadariyaal iyo saraakiil sare oo rayid iyo ciidanba leh, misana waxaa muuqatay, saldhigga socdaalka wafdigu in ay ahayd adkaynta xiriirka diineed ee labada maamul. Kaniisaddii Ruushka ayaa baadariyadii Xabashida, iyada oo u muujinaysa maamuus heerkii ugu sareeyay, waxay siisay darajo mudnaan diineed ah ee mad-habta la yiraahdo Slavophils. Wafdigii waxaa loo daawasho geeyay meel ay ciidamada ku sameynayeen dab-rid. Waxaa kale ! ! oo loo daawasho geeyay qaar kamid ah wershadihii hubka u soo saari jiray dowladda boqortooyada. Wafdigii, dhowr jeer ayay la kulmeen saraakiishii sare ee ciidamadii boqortooyadii Ruushka.

30/ 6- 1895-kii wafdigii Xaashida waxay la kulmeen qeysarkii Ruushka Nicholas III, halkaas baa Raas Damtew wuxuu qeysarkii ku guddoonsiiyay dhambaal uu uga siday Menelik. Sidaas baa boqortooyadii Xabashida waxaa ugu suurto gashay in ay xiriir toos ah ula yeelato dowladdii Ruushka.

Wafdigii markuu laabanayay, boqortooyadii Ruushka ayaa waxay ku dartay Cap. Leontiev, si uu uga mid noqdo la-taliyayaasha boqorka Xabashida Menelik. Sarkaalkaas ayaa markiiba wuxuu kamid noqday gole uu Menelik u magacaabay in ay qorsheeyaan qaabkii loo soo afjari lalahaa khilaaf taagnaa oo ka dhexeeyay boqortooyadiisa iyo Talyaaniga. (Sheekada Khilaafkan, casharada danbe kala soco).

Dabayaaqadii sanadkii 1895-kii, waxaa kordhay khilaafkii ka dhexeeyay Talyaaniga iyo Xabashida. Waxaa xusid mudan in Talyaanigu uu xilligaas ku sugnaa degaanka oo Eriteriya uu fariisimo ku lahaa. Markaas baa waxaa bilowday dagaallo goosgoos ah oo dhexmara ciidamada Talyaaniga iyo kuwa Xabashida. Dagaalladaas waxay ku dambeeyeen jabkii Talyaaniga kaga dhacay dagaalkii taariikhiga ahaa ee Cadawa 2/ 3- 1896-kii. Menelik oo guul wayn ka helay dagaalkaas ayaa markiiba ogeysiiyay qeysarkii Ruushka iyo madaxweynihii Fransiiska. Dhambaalladuu u diray ayuu ku qoray sidan :

" Sidaas saaxiibayaal noogala qayb qaata farxadda guushayada ".

Inkasta oo taariikhdu eeyan xusin, misana qaar kamid ah aqoonyahannada wax ka qoray taariikhda dagaalkan ayaa waxay tilmaameen in ay suuragal tahay in Cap. Leontiev uu ka qayb qaatay naqshaddii ay Xaashidu ku galeen dagaalkii Cadawa, taasina ay kamid ahayd sababihii uu Talyaanigu ku jabay. Markii uu dagaalkaasi dhacay, Menelik wuxuu Cap. Leontiev siiyay billad sharaf uu ku magacaabey Dejazmach, dabadeedna dib ayuu u soo diray si uu qeysarkii Ruushka u gaarsiyo codsi ah in uu dhex-dhexaadiyo isaga iyo Talyaaniga. Saraakiisha Ruushka ayaa xilligaas waxay Xabashida siin jireen hub. Waxay u fureen xeryo ay ku taababaraan ciidamada Menelik. Waxay ku kaalmeeyeen dejinta kaarto cusub ee ah dhulka uu boqorku doonayay in uu boobo, kaas oo xuduuddiisu tahay soohdinta Itoobiyada maant! ! a.

Sanadihii u dhexeeyay 1893-1899, khuburadii Ruushku waxay hormood ka ahayeen boobkii ciidamada Menelik II ay u geysteen dadyowgii ku noolaa gobollada Yambo, Kaffa, Jimma, Caruusa, Booran, Sidaamo iyo Ogadeenya. Markii uu wax ka dhisay kaartada Itoobiya, Ruushku intaa ugama harin ee isaga oo adeegsanaya kanaaladiisa diblomaasiyadeed ayuu wuxuu ku dadaalay in dowladaha Yurub ay aqoonsadaan xuduudda Itoobiya. Ololahaas oo uu Ruushku qaaday sanadihii 1897-1899 ayaa wuxuu ahaa mid soo dhoweyn helay. Ruushka oo biyaha badihiisu ay qabowyihiin ayaa baahi wayn wuxuu u qabay in uu cagaha la helo xeebaha biyaha kulul leh. Ragga u naqshadeynayay guddoonka siyaasadeed ayaa waxaa u muuqatay fursadda wanaagsan oo hadday hantaan ay isku fidin karaan degaankan kulansaday badda Cas, bad-waynta Hindiya, webiga Niil iyo harada Lake Victoria, daadeedna ay halkaas Afrika kag! ! a tallaabaan.

Bilowgii sanadkii 1897-kii, Ruushka iyo Fransiiskuba waxay Addis-ababa u soo dirsadeen rag diblomaasiyiin ah oo halkaas si joogto ah u fariista, kuwaas oo matala xiriirka dalalkooda. Ruushku waxaa kale oo uu Itoobiya u soo diray koox caafimaad oo ka socota Laan-khayrta Cas Red Cross, kuwaas oo ay la socdeen shan nin oo saraakiil ah oo uu ugu sarreeyay nin ay darajadiisu ahayd Sarreeye Guuto. Kooxda Laan-khayrta Cas ayaa muhimaddoodu ahayd sahan ay ugu gogol-xaarayeen isbitaal uu Ruushku ka furayay magaalada Addis-ababa.

Bishii juun, isla sanadkaas ayaa waxaa Addis-ababa yimid 50 qof oo kamid ahaa shaqaalihii caafimaadka ee dalka Ruushka, kuwaas oo ahaa kooxdii ugu horaysay ee shaqaale caafimaad ee Yurub ka socda kana howl-gala magaalada Addis-ababa. Isbitaalkii ay shaqaalahaasi ka howl-galeen waxaa si rasmi ah loo furay sanadkii 1898-kii. Nin kamid ah takhaatiirtii halkaas ka shaqeynayay ayaa wuxuu qoray qaamuus caafimaad kii ugu horreeyay ee lagu qoro afka Amxaariga. Shan nin oo Xabashi ahna waxaa loo soo qaaday caasimaddii Ruushka St: Petersburg si ay u qaataan waxbarasho caafimaadka ah, kuwaas oo soo laabtay sanadkii 1901-dii iyaga oo ay weheshaan diblomaasiyiin Ruush ah.

Bartamihii sanadkii 1897-kii, Menelik ayaa sarkaalkii Ruushka ahaa Cap. Leontiev u magacaabay guddomiyaha gobolka koonfur-galbeed ee Itoobiya. Gobolkaas oo kamid ah dhulkii uu ka boobay dadyowga la deriska ah ayaa waxaa deggan dad cawaan ah. Guddoomiyaha waxaa la raaciyay saraakiil Ruush iyo Fransiis ah si ay halkaas uga dhisaan maamul hoos yimaada boqortooyada Menelik.

Bishii oktoober 1897-kii , Leontiev wuxuu ku soo laabtay Ruusiya, isaga oo soo hoggaanshay wafdi kale oo Amxaaro ah, kuwaas oo kulan la yeeshey qeysarkii Ruushka. Leontiev ayaa markan ujeeddadiisu waxay aheyd in uu Afrika gudaha u sii galo. Wuxuu qorsheynayay in uu dowladda ka helo oggolaansho iyo taageero si uu dabayaaqada sanadkaas u hoggaamiyo arah cusub oo uu gudaha Afrika ku gaaro. Laakiin dowladdii Ruushka arrinkaas kuma eeyan qanacsanayn. Wasaaraddii arrimaha dibadda ee Ruushka waxay u aragtay dhaqdhaqaaqii Leontiev mid xadkii loogu tala-galay dhaafay. Dowladdii Ruushka, oo ka aamin-baxday Leontiev ayaa sarkaal cusub soo magacawday in uu oday ka noqdo howlihii ay ku taageerayeen boqorka Xabashida. Sarkaalkaas oo la yiraahdo P. M. Vlasov ayaa la soo faray in uu la socdo dhaqdhaqaaqa uu Leontiev ka wado degaanka. P. M. Vlasov wuxuu Abasiinya yimid bishii sebtember 1898-kii.

Xilligaas waxaa jiray saraakiil badan oo Ruush ah oo howlo kala duwan u hayay boqortooyadii Abasiinya. Waxaa saraakiishaas kamid ahaa A. R. Bulatovich, kaas oo ciidamada Abasiinya dhufeysyo uga dhisay waddada isku xirta Addis-ababa iyo harada la oran jiray Lake Rudolf ee goor danbe loo bixiyay harada Turkaana. Mashruucaas ayuu sarkaalka Ruushka ah billad-sharaf kaga helay Menelik. Waxaa isna xusid mudan sarkaalka magaciisa la yiraahdo Col. L. R. Artamonov ee la-taliyaha u ahaa ciidamadii Abasiinya ee boobka ku qabsaday gobollada koonfureed ee Baali iyo Siidaamo. Ciidamadaas oo uu hoggaaminayay Ras Tessema ayaa sarkaalka Ruushka ah iyo hubkii ay Ruusiya ka heleen la aantood eeyan ciidamadiis u suurogasheen in ay muddo gaaban ku hantaan dhulka baaxaddaas leh.

Waxaa xusid mudan arahda Ruushka in ay si taxane ah ugu socotay geeska Afrika muddadii u dhexeysay 1847-1906. Waxaa hakiyay arimaha ay kamidka yihiin dagaalkii 1904-5 ee dhex maray Rushka iyo Jabaan, kacdoonkii siyaasad, dhaqaale iyo bulsho ee ka jiray dalka Ruushka gudihiis sanooyinkii 1903-1917, isbadalkii hab dhaqan-dhaqaale ee dalkii boqortoyadii Ruushka ka dhacay sanadkii 1917 iyo dagaalkii 1-aad ee adduunka.

Ogow oo muddadii uu nadaamka shuuciga ahi ka talinayay Ruushka, xiriirkii ay Abasiinya la lahaayeen waxba iskama beddelin. Taasina waxaa inooga filan khudbad uu jeediyay wasiirkii Arrimaha dibadda ee dowladdii Midowga Soofyeetiga Andrej Gromyko :

" Muddadii ka dambeysay markii uu guuleystay kacaankii oktoober ee weynaa ee hanti-wadaagga ahaa, dowladda Soofyeetiga iyo dadweynaha dalkaba, waxay si wax ku ool ah u taageerayeen dadka

reer Itoobiya ah xaalad kasta oo ay higsanayeen ...... ". (The Horn of Africa from War to Peace. P. 74. Paul B. Henze. London. 1994.).

Saadiq Enow.


 - Casharka XIV 

 

Bilowgii qaybtii labaad ee qarniga, isbeddel xoog wayn oo kamid ah isbeddellada deegaan-siyaasadeed geopolitic ayaa ku yimid degaankayagii kadib markii la furay biya-mareenka Suweys Suez Canal sanadkii 1869-kii. Markaas oo badda Cas ay noqotay waddada ugu milgaha clus ee isku xidha qaaradaha dunida, halkaas oo ay maraan maraakiibta ganacsiga iyo kuwa kale ee u kala gooshaya Yurub, koonfur Aasiya, bariga fog, bariga Afrika, qaaradda Awstraaliya iyo galbeedka Ameerika. Biya-mareenkan ayaa wuxuu sababay is-beddel wayn oo ku yimid noloshii dadkii Soomaaliyeed. Taasina waxay ka dambaysay ummadihii badnaa oo ku soo qulqulay biya-mareenka ayaa dalkayagii wuxuu u noqday marin muhiim ah oo ay kuna nastaan, sahayna ka qaataan.

Haddaanu milicsano sheekada biya-mareenkan, waxaanu heleynaa in fikradda iyo qorshaha lagu qoday uu lahaa nin Faransiis ah oo la yiraahdo Ferdinand de Lesseps. Biya-mareenkaas oo ku dhaca waqooyi-bari ee dalka Masar ayaa wuxuu xuduud u yahay lama-degaanka Siinay iyo dhulka Masar intiisa kale. Wuxuu u dhexeeyaa magaalada Buur-Saciid ee xigta afka waqooyi ee iya-mareenka, kuna taal xeebta badda Dhexe iyo magaalada Suweys (Buur -Towfiiq) oo iyadu xigta afka koonfureed, waxayna ku taal xeebta badda Cas. Biya-mareenkaasi oo dhererkiisu yahay 171 km. 105 miles, ayaa qodistiisu waxay qaadatay 10 sanadood (1859 -1869). Howshaas qallafsan, ujeeddada laga lahaa ayaa waxay ahayd in la helo waddo ka dhow tii hore ee uu ganacsigu mari jiray marka loo kala socdaalayo qaaradaha Yurub iyo Aasiya. Sida uu biyo-mareenkani u sahlay dhaqdhaqaaqii ganacsigii caalamiga ahaa waxaanu ka garanaynaa! ! masaafada uu isu soo dhoweeyay socdaalka labada magaalo ee London (Ingiriis) iyo Colombo (Siri Laanka). Furitaankii biya-mareenka dabadeed socdaalka labada magaalo wuxuu noqoday 7.000 oo km. taas oo hortii ahayd 18.000 km. Sidaas bay ku muuqataa in waddadii uu ganacsigu marijiray ee ka soo leexanaysay raaska lagu magacaabo cape of good hope, ay is-dhintay masaafo dhan 39 %. (Swedish National Encyclopedia. 1993. Vol. 14 p. 400).

Qiimaha wayn ee biya-mareenku uu ku soo kordhiyay dhaqdhaqaaqii ganacsiga caalamiga ah ayaa degaankii geeska Afrika waxay ka dhigtay degaan ay umaduhu si gaar ah u milicsadaan. Dhulka ay Soomaalidu degaan waxaa u kordhay xiisayn ay xoogaggii jiray ku damcaan in ay cagta la helaan meel gobolladiisa kamid ah. Waxaa xusid mudan qodidda biya-mareenkani oo ay ku halaagsameen dad gaaraya 125.000, oo kamid ahaa dadkii ka shaqaynayay ee dhamaa 1.5 melyan oo nin, ayaa halaag midkaas ka wayn u gaystay dadyowgii ku noolaa bariga Afrika, gaar ahaan Soomaaliya. Sanadihii ugu horeeyay ee biya-mareenka la furay ayaa biyihiisa waxaa soo raacay xoogaggii gumaysiga ahaa, kuwaas oo ku duulaan ahaa dalka, dadka, diinta iyo dhaqanka Soomaalida. Halkaasna waxaa ku dhaxal wareegay xiriirkii ganacsi ee xorta ahaa oo ay Soomaalidu la lahaayeen dalalka bariga dhexe iyo bariga fog. Isla markaasna waxaa doorsoomay cimiladii marin-adeeg oo ay dekadahayagu lahaayeen.

Biya-mareenku wuxuu xowli geshey arahyadii ay dowladaha damaca lahaa u soo dirayeen gudaha Soomaaliya. Waxaa xilligaas xusan ganacsato iyo hoggaamiye-araheed badan oo lagu dilay Soomaaliya, kuwaas oo dhalashadoodu ay isugu jidhay Ingiriis, Faransiis, Talyaani iyo Giriig. Arintaasi waxay Soomaaliya ka yeeshay in lagu magacaabo meesha dunida ugu khatarsan. Inkasta oo dabayaaqadii qarniga, guud ahaan la xiisaynayay degaamada gudaha ah ee galbeedka Soomaaliya, misana waxaa muuqatay sida gaarka ah oo ay arahyadu baadi-goobka ugu jireen halka ay ka soo bilowdaan biyaha labada webi ee koonfurta Soomaaliya mara Juba iyo Shabeelle. Sanadihii 1880-aadkii, hoggaamiye-araheedyada lagu dilay galbeedka Soomaaliya waxaa kamid ahaa Count Porro oo u dhashay Talyaani. Ninkan oo la dilay bishii abriil 1885-kii, wuxuu dhintay isaga oo aanan ka guul gaarin ujeeddaduu u socday. Waxaa ka nasiib wacnaa hoggaamiye-araheedkii Ingiriiska ahaa ee la oran jiray F. I. James, kaas oo isla sanadkaas ku guulaystay in uu soo sahmiyo halka ay ka bilowdaan biyaha webiga Shabeelle. Ninkan oo sii dhex maray dhulka howdka ah ee Ogaadeenya ayaa nabad ku soo gaaray halkii uu markii hore ka soo kicitimay oo ahayd magaalada Berbera. (S. Touvalli. Somali Nationalism. 1963. p. 32).

Waxaa kale oo jiray nin dhalashadiisu ahayd Jarmal oo isna isku deyay in uu sahan ku gaaro dhulka buuralayda ah oo ay ka soo rogmadaan biyaha webiga Juba. Ninkan oo magaciisa la yiraahdo Karpf, ayaa sanadkii 1885-kii wuxuu socdaalkiisii ka soo bilaabay degmada Kismaayo. Wuxuu isku deyay in uu ku socdaalo biyaha webiga dushooda. Nasiib-darro ayaa heshay oo markii uu marayay magaalada Baardheere ayaa la dilay.

Xilligaas waxaa si xooggan isu beddelay aragtidii reer Yurub ay ka qabeen, guud ahaan, qaaradda Afrika. Halkii markii hore loo arkay qaarad madow oo khatar miiran ah, waxay noqotay meel xiiso leh oo si aad ah looga helo. Inkasta oo ay lahayd khatarteeda, misana waxaa suurogal ahayd, socdaallada lagu aado in laga helo faaŽiido badan. Sanadkii 1870-kii, waxaa la helay dhulka dheemanka laga faagto ee Kimberly, sanadkii 1886-kii waxaa la helay dhulka dahabka laga faagto ee Rand. Inkasta oo gobollada macdantaas laga helay ay ku yiileen koonfur Afrika, misana arimahan ayaa kamid ahaa in ganacsatadii Ingiriiska iyo Faransiiska ay u soo tartamaan degaamada ku yaal qaaradda dacalladeeda.

Biya-mareenku, waxaa kale oo uu degaanka ku soo kordhiyay hardan xoog leh, is bara-bixis iyo siyaasado ku dhisan khiyaano, taas oo dhex-tiil xoogaggii gumaysiga ahaa iyo maamulladii degaanka ka jiray, gaar ahaan Sensibaar iyo Masar. Ingiriiska oo qarniga bilowgiisii degaanka ka muujiyay siyaasad qun-yar socod ah oo taxadarku uu caynaanka u hayay ayaa waxay u jeeddadiisu ahayd kaadsasho uu suganayay in uu si wanaagsan u barto dhulka iyo dadkiisa. Furitaankii biya-mareenka dabadeed, wuxuu soo dedejiyay siyaasaddii gumaysiga lagu yiqiin ee ahayd qaybi dabadeed isku dir si xoogoodu u wiiqmo oo aad u xukunto. Kaddib markii uu ku guulaystay in uu ka fogeeyo maamulkii Turkida ayuu wuxuu colaad dhex-dhigay labadii maamul ee ka jiray Masar iyo Sensibaar.

Hoggaamiyihii Masar Ismaaciil Al-Khadawi oo kamid ahaa ragga ugu maamul adkaa ee soo mara dalka Masar, ayaa wuxuu talinayay muddadii u dhexaysay 1863-1879. Wuxuu heshiis adag la lahaa dowladihii gumaysiga, gaar ahaan Ingiriiska. Wuxuu maamulkiisii u dooray siyaasaddii awoowihiis Maxamad Cali Baasha oo ahayd in la kala teedo Masar iyo maamulkii boqortooyada Cismaaniyiinta. Falalkii siyaasadeed oo Ismaaciil Al-Khadawi uu ugu dhowaanayay dowladihii reer Yurub, gaar ahaan Ingiriiska, waxaa kamid ahaa xayiraad uu ku soo rogay sayladihii ganacsiga addoomada ee dalka Suudaan gudihiisa, isaga oo ciidamo u diray dalal ku yaal bariga Afrika (Suudaan, Eriteriya iyo Soomaaliya), iyo isaga oo kamid ahaa ragga mala-awaalay biya-mareenka Suways. Siyaasaddiisii dhaqaale oo liidatay darteed ayaa dowladdiisii waxaa lagu yeeshay lacago badan oo dayn ahaa. Taasi waxay dhalisay in Ingiriiska iyo Faransiiska oo ahaa! ! dowladaha daynka laga qabay ay fara-gelin ku sameeyaan maamulkii dowladeed ee uu Al-Khadawi odayga ka ahaa.

Waxaa jiray heshiis Turkida iyo Masaaridu ay kala saxiixdeen sanadkii 1865-kii, kaas oo sheegayay in Turkidu ay Masar uga hareen maamulka labo degmo ee ku yaal badda Cas. Kuwaas oo ah Masawac iyo Sawaakiin. Markii ay bilaabatay in maraakiibtii socdaalada fog u gooshayay ay ku soo qulqulaan biyo-mareenka Suways, ayaa Masaaridii waxay bilaabeen in ay sheegtaan dhamaan degmooyinka ku yaal xeebaha badda Cas, laga bilaabo degmada Suways ills degmada raaska Gardafoy ee ku taal bariga Soomaaliya. (S. Touvalli. Somali Nationalism. 1963. p. 34).

Sanadkii 1870-kii, Ismaaciil Al-Khadawi ciidamo ayuu u diray koonfurta webiga Niil, kuwaas oo uu hoggaaminayay sarkaal calooshiisa u shaqayste ah, dhalashadiisuna ay ahayd Ingiriis. Ninkaas oo magaciisa la yiraahdo Samuel Baker, wuxuu ahaa ninkii ugu horeeyay oo reer Yurub ah ee gaaray harada la yiraahdo Lake Albert. Kaddib markii uu ku guulaystay in uu qabsado degaanka Juba ee koonfurta Suudaan, ayuu degaankaas masuul uga noqday dowladda Masar tan iyo sanadkii 1873-kii. Samuel Baker iyo ciidamadiisii waa ay ku dhiciwaayeen in ay ku sikadaan dhulka howdka ah ee gobolka Juba ka xiga bari iyo koonfur, cabsi ay ka qabaan in taakulaynta ka goŽdo awgeed. Markii uu Qaahira ku soo laabtay warbixintii uu dhiibay ayaa Al-Khadawi waxay ku dhalisay in uu dhanka Soomaaliya kaga yimaado ilaha biyaha Niil, sidaasna uu ku dhul-fidsado.! !

Sanadkii 1875-kii, ciidamo Masaari ah oo xooggan ayaa waxaa loo soo diray waqooyiga Soomaaliya. GoŽaankan waxaa dowladda Masar la qabay Ingiriiska oo ujeeddadiisu ahayd in uu Turkida ka fogeeyo degaanka, gaar ahaan geeska Afrika oo ay soo if-baxday qiimaha istraateejiga ah oo ay leedahay. Waxaa kale oo uu doonayay in ciidamada Masar uu ku sahansado degaanka. Ingiriiska ma uusan doonayn in marka hore uu ciidamadiisa u diro geeska Afrika, oo wuxuu ka baqayay gadood kaga yimaada dadyowga muslimka ah ee degaanka ku nool, sidaba dhici doonta bilowga qarniga 20-aad. Sidaa darteed ayuu adeegsaday siyaasadda la muuqaalka ah boojada labada dhagax laysku saaro. Taas oo u hirgashay markii uu Masaarida hormariyay si uu Turkida uga banaysto degaanka.

Bilowgii sebtember 1875-kii ayaa ciidamada Masar ay kasoo baxeen dalkooda iyaga oo uu hoggaaminayay nin la yiraahdo Maxamad RaŽuuf Baasha, kaas oo la soo faray in uu xoog ku qabto degmooyinka Harar iyo Saylac. Ciidamadaas oo hub casri ah sitay ayaa waxay ka soo degeen dekadda Saylac markay taariikhdu ahayd 22/ 9- 1875-kii, waxay markiiba u dhaqaaqeen dhanka degmada Harar. Inkasta oo ay jireen dagaallo ay Soomaalidu abaabuleen oo ay ku diidanaayeen ciidamadan Harar u socda, misana waa laga awood roonaaday. Sabatuna waxay ahayd hubka wanaagsan oo ciidanka Masaaridu ay ku qalabaysnaayeen. Amiir Maxamad bin Cali bin Cadishukuur oo ahaa odaygii ka talinayay Harar, markuu arkay in Masaaridu ay ka goŽan tahay in ay Harar qabsadaan ayuu wuxuu guddoonsaday in uu si nabadgelyo leh ugu wareejiyo talada, isaga oo ka cararayay in dad muslimiin ah ay colaadi u dhex-marto xukun laysku qabsaday darteed oo uu isagu dhinac yahay. Inkasta ! ! oo amiirku uu ogaa ragga uu isu dhiibayo waxa ka suurooba, misana wuxuu ku adkaystay inuusan diririn ee isagu dusha u dhigto dhibaatadii gaari lahayd dadka iyo degaanka.

7/ 10- 1875-kii ayaa calankii dowladda Masar la suray qalcaddii amiirku deganaa ee Harar ku tiil. Dabadeed amiirkii ayaa waraaq diray, taas oo uu isaga sasabayo dowladdii Masar. Waraaqdaas oo illaa hadda ilaashan ayaa waxay u qoran tahay sidatan :

" Waxaan leeyahay, aniga oo ah amiirkii degmada Hara Maxamad bin Cali, oggolaanshaha Eebe iyo adeegihiisa, dabadeed, oggolaanshaha ninkan wayn oo Islaamka iyo muslimiintuba amaaneen ee u gargaaray shareecada uu la yimid kii ugu khayrka badnaa adeegayaasha Eebe, Maxamad RaŽuuf Baasha, ciidankiisu ha guulaystee, darajadiisuna Eebe kor haka yeelee, ididiiladiisuna ha u dhabowdee, kaas oo ka hoos shaqeeya deeqsiga wayn, masuulka sharafta leh ee u saaxiibka ah furashada joogtada ah ee meel walba iyo cirif kastaba gaadhay, kaas oo huwan wakhti ayaamuhu qurxiyeen, odaygayaga Ismaaciil Al-Khadawi ee ka farcamay odaygayaga Ibraahim kaas oo xidigihii uu fuulayay ay weli dadka wax daalacda u muuqdaan, ciidamadiisii xooga waynaana ay sidii u duman yihiin. Aniga oo madax-bannaan, xasuus iyo caafimaad qaba, ahna muslim wax kala garanaya, oggolaanshahayga, kii qoyskayga ayaan boq! ! ortooyadayda ugu wareejiyay reer Al-Khadawi. Waxaan Eebe uga rajaynayaa in uu sharaftooda mid raagta ka dhigo. Waxaan doonayaa in aan ku hoos noolaado maamulka dowladda Al-Khadawi ayna ii nabad geliyaan naftayda, caruurtayda iyo hantidayda. Waxaan rajaynayaa deeqda ay leeyihiin reer Al-Khadawi darteed in ay saaxiibtinimo wanaagsan iigu abaal-gudaan. Inta aan ahay nin run ku hadlaya, arinka aniyo carurtayda waa caynkaas.

Eebe dalabkayga ha i waafajiyo.

Waxaa saxiixay Amiir Maxamad bin Cali bin Cabdishukuur ". (Barkhat : 1974. 190-191).

Wanaagaas uu sameeyay amiirkii Harar kuma uusan helin wanaag loogu abaal-guday. Maxamad RaŽuuf Baasha ayaa ceego ku dilay. Waxaa kale oo la dilay 25 nin oo kamid ahaa labeentii degmada, kuwaas oo isugu jiray duqay iyo culimadii diinta. Sababta dadkaa loo laayay waxay ahayd iyaga oo laga baqayay in ay dad-waynaha kiciyaan. (Ibid : p. 191).

Kaddib markii ay ciidamadii Masar ku xasileen degaankii, ayaa maamulkii Al-Khadawi wuxuu heshiis la dhigatay dowladdii Ingiriiska, iyaga oo uu u saxiixay labo degmo oo ay Soomaalidu leeyihiin. Degmooyinkaasi oo ah Bullaxaar iyo Berbera, ayaa Masaaridu waxay saxiixeen in loo daayo Ingiriiska si uu uga ganacsado, cashuurtana uga qaato. Heshiiskaas oo dhacay 8/ 11- 1877-kii, ayaa wuxuu Ingiriiska u oggolaaday in uu degmooyinka keeno rag Ingiriis ah oo masuul ka noqoda. Waxaa kale oo heshiisku dhigayay, wixii ka baxsan labadaas degmo in ay hoos imanayaan maamulka reer Al-Khadawi. Dhulkaasina waa Jabuuti, waqooyiga Soomaaliya intiisa badan iyo Harar.

Isla sanadkaas, ciidan kale oo Masaari ah ayaa u gudbay xeebaha koonfureed ee Soomaaliya. Ciidamadaas oo ka soo tallaabay biyaha badda Cas ayaa waxay soo abbaareen halka webiga Juba uu biyaha kaga shubo bad-waynta Hindiya. Waxay xarumo ka samaysteen degmooyinka Baraawe iyo Kismaayo.

Dhaqdhaqaaqii ay ciidamada Masaarida ka bilaabeen koonfurta Soomaaliya wuxuu dareen geliyay boqortooyadii Sensibaar. Waxaa xusid mudan, Barqash bin Siciid in uu xilligaas ahaa boqor. Wuxuu talada la wareegay sanadkii 1870-kii, markaas oo uu geeryooday suldaan Maajid bin Khaaklid bin Siciid oo ahaa suldaankii Sensibaar. Ingiriiska ayaa Barqash ka keenay magaalada Bombay (Hindiya) oo uu musaafuris u jiray. Barqash oo ahaa suldaanka adeerkiis ahaa ayaa halkii lagu boqray. Inkasta oo suldaan cusub la magacaabay misana xilligaas jasiiradda waxaa si buuxda uga talinayay Ingiriiska. (East Africa a Century of Change 1870-1970. W.E.F. Ward & L.W.White. p. 31).

Ingiriisku wuxuu la wareegay noloshii suldaan Barqash, wuxuu u diiday in uu wax xiriir ah la yeesho dalka dibaddiisa. Xataa shakhsiyaadkii caaqillada ahaa iyo kuwii culimada ahaa ee reer Sensibaar waa uu ka fogeeyay suldaankii. Suldaanka iyo la taliyayaashiisii Ingiriiska ahaa ayaa waxay dhiseen ciidamo tiradoodu ay dhanyihiin 10.000 oo nin. Waxay isugu jireen Ingiriis iyo reer Cumaan. Ciidamadaas ayaa jasiiradda u ciidan ahaa, waxaana dusha ka xukumay sarkaal Ingiriis ah oo la yiraahdo Lowed William Matheus. Ingiriisku wuxuu kula taliyay Barqash in uu howl geliyo saraakiil isugu jira rayid iyo ciidan si ay u buuxiyaan baahida maamulka boqortooyada ee xagga ciidamada cashurta ururiya iyo kuwa nabad sugidda. Boqorku waxaa kale oo uu oggolaaday mashruuc uu soo jeediyay nin Ingiriis ah oo la yiraahdo William Bekinz. Mashruucaasi wuxuu ku saabs! ! anaa abuuro shirkad saamilay ah oo uu boqorku oday ka yahay, kaas oo dadka Ingiriiska ah siinayay xuquuq ay ku degaan ugana shaqaystaan degmooyinka geeska Afrika, gaar ahaan dhulka uu ka taliyo oqorka. Qodobadii mashruuca waxaa kamid ahaa :

1. In suldaanka uu ku baaqo abuur shirkad ka shaqaysa guud ahaan hantida boqortooyadu leedahay, taas oo ay ku urursan yihiin guddoomiyaha iyo qaadiga ka talinaya degmo walba. Magacaabiddooduna waxaa xaq u leh boqorka.

2. Shirkadda waxaa u bannaan in ay heshiisyo la dhigato duqayda beelaha iyo dowladaha la deriska ah. Waxaa kale oo u bannaan in ay cashuur ururiso si ay u buuxiso baahida dhaqaale ee la xiriira maamulka iyo ciidamada nabad-sugidda.

3. Shirkaddu waxay xaq u leedahay in ay webiyada dushooda ku socdaasho, in ay fagato macdanta dhulka laga helo iyo in ay dhisto waddooyin la maro iyo kuwa is-gaarsiinta.

4. Shirkaddu sidii ay doonto bay u xayiraysaa ganacsiga hubka iyo waxyaabaha maanka dooriya.

5. Waxaa shirkadda u bannaan in ay ku habsato dekaddii ay doonto iyo in ay degmadii ay doonto ay cashuur ka qaaddo.

6. Suldaanka oo kamid ah saamilayda, isla markaasna ah aasaasihii shirkadda, ayaa wuxuu leeyahay 20 % wixii faaŽiido ah oo ay shirkaddu hesho. FaaŽiidaduna waa u kordhaysaa markasta oo ay kororto faaŽiidada shirkadda.

7. Heshiiakaasi wuxuu soconayaa muddo 70 sanadood ah. (Barkhat : 1974. 415-416).

Saadiq Enow.

 


[Country]

Copyright © 1999 by somaliawatch.org.  All Rights Reserved.  Revised:  19 May 2007 05:15 AM. Webmaster HomePage