Horyaalka qisada caanka ka ah Soomaaliya -marka laga hadlayo garasho xumida-
iyo Madaxweeyne  Geelle waxa ay iska shabahaan laba shay inta aan garanayo,
waxase u dhexeeya farqiyo badan balse anigu aan ka xusayo mid qura inta
kalena aan u deeynayo akhristaha in uu ku jimicsado.  Soomaalida iyo
jilayaasha  kale ee qisadana waxbay iska shabahaan waxna waa ku kala duwan
yihiin.  Bari baa waxa la yiri waxa jiray oday ay reerkiisu uga tiirsan
yihiin dhinacyo badan siiba xaga maamulka, qorshaynta iyo wixii caqliyaba. 
Reer ku sabool buu ahaa, marka dhan la iska dhigo wixii maantaas la soo
ugaartana, reerku wuxuu hanti ka lahaa ceesaan iyo dhari.  Odaygii oo safar
ku maqan baa waxa la yiri tii ceesaan aheeyd dharigii reerka madaxa la
gashay, reer kii ayaa isku dayay in ay mushkiladda maareeyaan oo ay
ceesaanta iyo dhariga kala furdaamiyaan.  Way u caal waayeen.  Waxa talo ka
fursan weeyday in la sugo odaygii reerka illaa awalba isaga ayaa howlaha
murga kala fur furi jiraye.  Odaygii hadduu yimid waa loo waramay meesha ay
xaaladi martay, arinkii maarayntiisana waa lagu wareejiyay.  Odaygii isaga
oo ka yaaban reerka caqli xumadooda dhanka kalena is leh bal adigu dushaa
amarada ka bixi si lookala furdaamiyo ceesaanta iyo dhariga isla markaana
reerku ay ugu tababartaan xallinta mushkiladaha ayaa amray in ceesaanta la
bireeyo oo madaxa la jaro, fikraddii waa loo guuxay waxana lagu dhaqaaqay
fulinteedii iyaga oo la yaaban sida ay ku dhaaftay arintan sahlan.  Markii
halkaa la marayo ayay reerkii arkeen in wali madaxii ceesaanta iyo dharigii
isku jiraan.  Odaygii ayaa loo soo noqday talona la weeydiistay, inta uu
odaygii gacanta tuuray korna u dhawaaqay ayuu si caro ku jirto wuxuu ugu
amray in dhariga dhagax lagu dhufto oo la jabiyo.  Sidii baa la yeelay
reerkiina uu arintii ku maareeyay, iyadoo ay la tahay in ceesaantii iyo
dharigii lakala badbaadiyay.  Odaygii oo garka salaaxaya ayaa inta iskala
jiiday waxa uu yiri "BAL REERKAA HADDAAN KA DHINTO 

AMA KA DHEERAADO YAA U TALIN LAHAA"

Haddaan u soo noqdo labada meelood ee ay iska shabahaan garashada
madaxweeyne Geelle iyo odaygii reerka waa tan horee in ay isla yihiin bani
aadam.  Tan labaadna waxa ay tahay miraha ama biyo dhaca garashadooda. 
Garashadii odayga aragnay halkii ay ku danbeeysay inkasta oo ay taabanaysay
qooys yara.  Tan Geelle oo ay iska cadahay halka ay Soomaali u waddo waxaan
ka xumahay in aanan garaneeyn inta eey le ekaan doonto saameeynteeda iyo
xuduudkeedaba.

Arinta aan jeclahay in ay ku kala duwan yihiina waa waxa loo yaqaano
garashada ama caqliga.  Odaygu in kasta oo uu garasho xumaa, haddana wuu
dadaalay oo hor ilaaheey wixii uu u arkay caqligiisana siiyay ayuu reerka ku
maamulay natiijadu waa halkeedee, markaana odaygii wuxuu qaatay laba ajir,
ajarkii dadaalka iyo kii shaqada.  Madaxweeyne Geelle maaha nin aan horay u
aqaanay, arinka uu maanta noola yimid ka horoowna ma arag wax kale oo aan ku
qiimeeyo caqligiisa.  Haddaanse tan hadda taagan wax ka soo qaado, anoo aad
uga xun, jeclaanna lahaa in aan u hadli karo  sidaan si ka duwan-
madaxweeynuhu ma muujin caqligii xaaladda ku haboonaa.   Sababtu waxay tahay
Geelle waa nin Soomaali ah, yaqaanana ama kala garan kara waxa Soomaali mari
kara iyo waxa aanan mari karin.  Waa nin aan qiyaasayo in uu illaa waqtiyo
hore arimaha dalka dariskiisa ka dhacaya la socon jiray.  Waa ninka kaliya
ee heli karay-helayna- taageerada inta badan dadka Soomaaliyeed, taasoo aanu
wada ognahay sida ay muhiim u tahay.  Waa nin garanaya sidoo kale sida ay
muhiim u tahay fursadda noocaan oo kala ah sida ay Soomaali weeyn
qaranimadeedii muhiim ugu tahay.  Intaasoo dhan oo jirta ayuu madaxweeynuhu
iyadoo la oran karo mar hore ayuu beeylihiyay hoowshiisii kaga aadanayd
Soomaaliya, waxa uu mar qura nala soo dhexgalay riyo dad waalan marna
danbiilayaal ahi wataan.  Ogeebay Geelle ma isticmaalin garashadiisa ee waa
la isticmaalay si loogu fuliyo riyada. Taniba haddeey madaxweeynuhu ka
suurtoowday fili maayo in uu wax sidaa u sii ridan soo kordhin lahaa xitaa
haddii uu isticmaalo caqligiisa iyo garashadiisa.

Inta aanan u galin xiriirka Soomaalida iyo jilayaashii kale ee sheekada
ayaan waxaan jeclahay in aan wax yar ka xuso waxa ay culimada nafsigu ka
yiraahdeen caqliga iyo garashada.  Waa laba arin oo isku xiran waayo
garashada qofka waxa ay ku xiran tahay inta uu gaarsiisan yahay caqligiisu
(IQ).  Saddex darajo oo asaasiya ayeey ukala qeeybiyeen heerarka garashada. 
Qofbaa waxa uu gartaa natiijada soo socota inta uunan ficilku dhicin oo waa
qofka ugu caqliga sareeya,.  Qofkalena waxa uu wax gartaa inta uu ficulku
socdo waana qofka uu caqligiisu dhex dhexaadka yahay.  Qofka heerka
saddexaadna waxa uu wax gartaa marka uu ficilkii dhamaado oo ay xeero iyo
fandhaal kala dhacaan, waaba hadduu garto e.

Haddaanu u soo noqono qisadii iyo Soomaalida, horta ugu horeeynba farqiga
ugu weeyni waa anaga oo ceesaanta uga duwan caqliga, oo waxanu kalanahay dad
iyo dugaag.  Hayeeshee dad baa qisadaba ku jiray kuwaasoo sidaan soo
aragnayba kari waayey in ay kala saaraan ceesaanta madaxeeda iyo dhariga.
Markaa su'aashu waxay tahay dadkaa iyo Soomaalida maanta maxay kukala duwan
yihiin?

Qorshihii Madaxweeyne Geelle dadbaa markii horeba ka leexday in kasta oo ay
caqliyado kala duwan arinkooda ku saleeyeen.  Madaxda kooxaha hubeeysan ee
Koonfurta Soomaaliya waa ay diideen iyaga oo aan marnaba raalli ka aheeyn in
ay Soomaaliya ka dhalato dawlad si ay u sii wataan macaashka badan ee iyaga
iyo saaxiibadood ajnabiga ahi ka helaan bur burka Soomaaliya iyo daroogada
la sheegay in dalka sida baaxadda leh looga beero.  Iyo in aanan marna loo
soo raacan wixii ay ka geeysteen goobo badan oo dalka ka mid ah.  Shardiga
kaliya oo markaa dhankooda looga heli karo ogolaasho si qaran loo dhisana
waa tiiyoo ay dawladda iyaga gacanta ku hayaan sida malaha tii Gen. Noriega.
  Markaa iyagu waxaanu oran karntaa xaalkoodu waa tan ay carabtu uga
maahmaaheen "MASAA'IBU QOWMIN LI QOWMIN FAWAA'ID" taasoo u 

dhiganta ayaan filayaa maahmaahda Soomaaliyeed ee ah 

"QAYLADII SOO YEERTA QOLAYSAN UGA DARIN"

Dhawaaqa Geelle waxa iyaguna dhagaha ka furaystay Somaliland.  Qoladani waxa
ay dadka u sheegaan in ay yihiin dawlad ka go'day Soomaaliya.  Siyaasaddu
saan la soconaba waa gorgortan, mar haddaad gor gortamaysana qofna ma
istaago halkii u ahayd kama danbeeysta.  Soomaaliland waxa ay quud
daraynayaan in ay Koonfurta Soomaaliya kula gor gortamaan hab Juqraafiyeed,
oo ah in maamulka dalka loo qaybsado Waqooyi iyo Koonfur.  Wixii intaa ka
shisheeyana waa ninkii suuqleeyda ahaa ee qaraha shanta shillin ah ka
bilaabay tobanka si uu u xalaalaysto shanta, haddii uu ka kore ku helana waa
WAXAAGA ALLA WAX KUUGU DAR.  Qoladani haddii ay sida hadda ay wax u rabto wax ku weeydo waxa ay aaminsan yihiin in ay  helayaan sicirka ugu hooseeya
ee ay wax ku doonayaan, arintu intaa kaliya kuma ekee waxa ay waliba sii
quud dareeynayaan in tanaasulka ay ka soo tanaasuleen gooni isu taaga ay wax
ku helaan maaddaama ay bad baadiyeen qaranimadii.  Waxaad moodaa in arintani
fulinteedii lagu guda jiro, waayo waxaad ka garanaysaa sida dadka u dhashay
Somaliland oo runtii macnaheedu yahay Isaaq ee jooga Carta aan wax saasa
looga soo qaadin.  Malaha Markasta waxa la ogyahay in dadkani
gorgortankoodii soo socdo.  Taa waxaa kuu caddeeyn kara in markasta ay
Soomaliland madaxdeedu ku soo gaabshaan sheekada anagu waxaanu la hadlaynaa 

Koonfur mideeysan oo kaliya.  Sida aan qiyaasayo Somaliland lama gorgortami doonto  marka dowladda C/Qaasim lagu dhiso Carta, waayo waxa ay ogtahay in ayan wali Koonfuri dhameeyn oo ay sheekadu dhicis tahay.  Markaa way iska sii sugi doonaan illaa waqti danbe, lagana yaabee in muddadaas dhexdeeda
adduunyadu ku daasho Soomaaliya ka dibna diyaar loo noqdo in qolo walba
meesheeda lagu aqoonsado.  Ku dar intaa in reer Somaliland aaminsan yihiin
falsafadda ah markasta oo ay mushkiladda Soomaaliya sii fogaato, waxa soo
dhawaanaya oo isa soo taraya fursadaha aqoonsiga.  Markaa Somaliland iyadu
dhan walba meel fiican ayay u mareeysaa marka loo eego qorshohooda
siyaasadeed.

Puntland ayaa iyadana buunka Geelle yeeriyay aan dhag jalaq u siin. 
Mawqifka qoladan waa mid ku saleeysan hab waaqiciya oo aan qofna ka
qarsooneeyn.  Waa mid leh "WAR NIN WALOOWBA OWRKAA HAKU QAADO" 

Waa mid barta uu ka dhaqaaqayaa yahay in ay Soomaali qolo qolo isku leeysay, markaana ay khasab tahay in qolo qolo loo heshiiyo.  Intaa kuma harine si taa  loo gaaro waxa ay Soomaali tusaaleeysay in wixii dhul ah iyo wixii hanti muuqda ee
lakala heeysto la isu celiyo, dabadeedna qolo walba dagaankeedii lagu
hubsado illayn Soomaali waa istaqaane.  Markaa ka dib 5000 oo qof mawada
hadli kartee in ay qolo walba degaankeeda iyo waliba intii isfahmi karta ay
sameeystaan maamul sharciya oo iyaga matala.  Markaa ka dib Puntland waxa ay
leedahay maamuladaas haka wada hadleen sidii qaran loo dhisi lahaa kaasoo
ayan shaki ku jirin in uu noqon doono mid federal ah.  Arintaasi waa mabda'a
mana aha mowqif siyaasadeed oo gorgortan laga gali karo waana sida kaliya ee
ay Soomaali ku kala nabad gali karto.

Qolooyinkaan aan kor ku soo taxay sikastaba hadafkoodu ha u kala duwanaadee,
waxa ay garashadoodu timid intii uu san ficilku dhicin.

RRA waxaad moodaa in ay iyagu odayga Geelle ah ka dideen markii uu ku
taliyay in ceesaanta la bireeyo oo hadda talo ayeey iskula maqan yihiin. 
Markaa waxaad mooddaa in qoladani ay arinta fahmeen intii uu ficilku socday.

Inta soo hartay iyo alleeylehe waxaa isku mida qolooyinkii uu Odaygii aan ka
soo sheekeeyay u talin jiray, inkasta oo iyaguna wax garan doonaan marka ay
faraha uga gubtaan dabka oday Geelle sidii kii Jabuuti ee 91kii.  Markaa ka
dib waxaanu garan doonnaa in maahmaahda Soomaaliyeed ee oranaysa 

"DAB AAN KULEEYLKIISA LA ARAG DANBASKIISA LAGAMA LEEXDO" si loo fahmaa ay u baahan tahay caqli illaa iyo xad ah.

salwe1@hotmail.com