Dadka Soomaaliyeed, iyaga oo tiradoodu ay ahayd dhowr boqol oo kun oo keliya, ayaa waxay nasiib u yeesheen in ay xigsadaan dhulka ballaaran oo ay maanta ku nool yihiin. Isla markaas waxaa u suurogashay in beel kasta ay dhankeeda ka ilaaliso afkii iyo dhaqankii ka dhexeeyay. Arintaas, Eebe ka sokow, mahaddeeda waxaa iska leh geel-jirteenii hore, kuwaas oo dadaal badan kula tacaalay si ay calaf iyo biyo ugu helaan xoolaha ay dhaqan jireen. Waxaa xusid mudan, markii ay gumaystayaashu damceen in ay ina gumaayaan, horaankiiba waxay inaga soo galeen labada degaan ee xeebaha cirifyada ku yaal. Kuwaas oo kala ah koonfur iyo waqooyi-galbeed. Sababtuna waxay ahayd degaamadaas oo xiriir toos ah la lahaa xarumihii wax ka hoggaaminayay ilbaxnimadii degaanka tiil. Xarumahaasi waxay ahaayeen jasiiradda Sensibaar iyo degmada Harar. Inkasta oo damaca gumeystayaashu uu mid ahaa misana soo kala horeyntooda waxaa sababab u ahaa say u kala dowlad-sanaayeen. Dhanka Sensibaar waxaa inaga soo gala! ! y Ingiriis, Talyaani iyo Jarmal. Damaca Harar waxaa ku yimid Faransiis, Ingiriis, Talyaani iyo Xabashi.

Haddaan ku hor marno Faransiiska, waxaanu helaynaa in xilligaas uu si muuqata inoola soo dersay. Sanadkii 1862-kii ayuu calankiisii suray degmada Obokh. Taasina waxay ka dambaysay heshiisyadii uu la dhigtay Beelaha Cafarta ah ee degaanka ku nool. Wixii muddadaas ka dambesyay Faransiisku wuxuu kordhinayay dhaqdhaqaaqa ay doonyihiisa ka wadeen degmooyinka xeebta ku yaal ee Waqooyiga Soomaaliya ee u dhexeeya labada degmo ee Obokh iyo Xiis. Degmooyinkaasi waxay xilligaas hoos imanayeen maamulkii Turkida. Taasi waxay kalliftay, xiriirka uu Faransiisku la samaynayay dadyowgii degaanka in uu si qarsoodi ah u dhaco. Waayo wuxuu ka cabsanayay xoogagga Yurub ee degaanka kula hardamayay in ay ka hooshaan hantida badan ee ka tiil dhulalkii uu maxmiyadaha ka samaystay ee ku yiil qaaradaha Afrika iyo Aasiya. Sidaas buuna ku awoodi waayay in xilligaas uu kaga dhawaaqo wax maxmiyad ah gobollada Soomaaliya ee uu lugta kula jiray.

Dhaqdhaqaaqii Faransiiska ee xeebaha waqooyiga Soomaaliya ayaa dhowr sano dabadeed caadigiisii ku soo noqday kaddib markii ay dowladdii ka soo kabatay khasaarihii kaga yimid dagaalka. Howlaha uu xilligaas Faransiisku ka waday waqooyiga Soomaaliya wuxuu daah uga dhigayay mashruc shirkadeed oo muhimaddeedu tahay ganacsi. Mashruucaas waxaa markiisii hore bilaabay nin dal-mareen ahaa oo la yiraahdo Denis de Rivoure, kaas oo isku deyay in uu shirkado ka aasaaso gobolka. Caqabadihii siyaasadeed ee dalka gudihiisa ka jiray awgeed ayuu Denis wax gacan ah uusan kaga helin dhankii dowladda. Sidaas buu arrinku u xayirraa illaa uu dhacay heshiis kale oo dhexmaray dowladdii Turkida iyo dowladdii Masar. Heshiiskaas oo labada maamul ay kala saxiixdeen 15/ 7- 1874kii, ayaa wuxuu caddaynayay in Turkida ay degaanka waqooyiga Soomaaliya uga hareen maamulka dowladda Masar. Taasina waxay ku dhaafsadeen in Masaaridu ay sanad wal! ! ba ku soo shubaan khasnadda dowladda Turkiya qaraami gaaraya 16.000 oo geniga Masar ah. (Barkhat : 1974. p. 479).

Denis de Rivoure oo ahaa nin karti badan, ayaa dadaalkii qof-ahaaneed ee uu bixiyay wuxuu dhaliyay in Faransiisku ay Obokh ka sameeyaan labo shirkadood markuu sanadku ahaa 1881-kii. Waxay kala ahaayeen Compagnie Franco -Ethiopienne iyo Societe Francaise d Obock. Isla markaas Obokh waxay xarun u noqotay ganacsigii ka dhexeeyay dowladdii Faransiiska iyo Boqortooyadii Abasiinya. (S. Touvalli. Somali Nationalism. 1963. p. 39).

Waxaa isna jiray Arthur Rimbaurd oo ahaa gabyaa caan ah, kaas oo sanadkii 1980-kii u tegay Menelik, isaga oo ujeeddadisu ahayd ganacsi. Ninkaasi wuxuu doonayay in uu iibsado qaxwe iyo xabag, kuwaas oo uu ku doonayay in uu Menelik kaga beddesho qoryo iyo rasaas. Waxaa xusid mudan, qoryaha kumanyaalka ahaa oo uu ninkani bixiyay in ay kamid ahaayeen waxyaabaha Menelik u sahlay in uu Soomaalida ka qabsado dhulka baaxada wayn ee lagu magacaabo Ogaadeenya. (Obokh 1862-1891. By Josef Kessel).

Sanadihii 1882-kii iyo 1883-kii, waxaa jiray xiisado siyaasadeed oo ka aloosmay meelo kamid ah dhulkii uu Faransiisku gumaysanayay, gaar ahaan kacdoon ka dhacay Indo-china iyo dagaalo ka aloosmay Madagaskar.

Arrimahaas ayaa waxay kallifeen baahida xooga leh oo Faransiisku uu u qabay in uu saldhig ciidan ku yeesho meel u dhexeysa Faransa iyo Indo-china, haklaas oo uu ka taakuleeyo ciidamadiisa jira bariga-fog iyo Madagaskar. Wixii muddadaas ka horeeyay ciidamada Fransiiska waxay adeegsanayeen saldhigga ay ciidamada Ingiriisku ku lahaayeen magaalada Cadan. Taasina Fransiiska waa uu ku khasbanaa mooyee maahayn arrin uu ku qanacsanaa. Sababtuna waa lacagaha badan oo cashuurta looga qaadayay iyo sida xun oo loola dhaqmayay. (S. Touvalli. Somali Nationalism. 1963. p. 39).

Dowladdii Fransiiska waxay guddoonsatay in ay degmada Obokh ka dhigato saldhig ciidameed oo ay ka taakuleyso dhulalka gudaha ah oo ay doonaysay in ay gaarsiiso maamulkeeda. Ninka howshan fulinteeda loo xil saaray waxaa la oran jirey Leonce Lagarde. Ninkaasi oo isaguna ahaa nin isku darsaday karti iyo hal-abuur, ayaa dadaalkii uu galay wuxuu mira-dhal yeeshay sanadihii 1884-kii iyo 1885-kii, markaas oo uu heshiisyo la sameyestay Suldaankii Gobad iyo Suldaankii Tajuura isaga oo ka codsanaya in eyan ciiddooda u oggolaan cid aanan ahayn Fransiis, kuwaas oo ilaalin doona suldaanka dadkiisa iyo dhulkiisa. Xilliga uu Faransiisku ku jiray dadaalka noocaas ah, waxaa jiray dayac-xumi ay ku sugnaayeen ciidamadiisa degaanka joogay. Waxaa arintan inoo tilmaamaya A. Rimbaud oo kamid ahaa ganacsatadii Obokh. 10/ 9- 1884-kii, ayuu A. Rimbaud xaaskiisa waraaq u diray. Waxaa qoraalkiisii kam! ! id ahaa :

Sanadkii 1881kii, Faransiisku wuxuu damcay in uu degmada Obokh ku wareejiyo maamulkii dowladda Masar, dabadeedna uu aqoonsi u raadiyo. Markii ay arintan soo shaac baxday ayaa Ingiriiskii wuxuu ka baqay in wareejintan ay dhaawac u gaysato saldhiggii uu Cadan ku lahaa iyo waddooyinka ku yaal gudaha Soomaaliya oo ay u soo maraan sahayda uu ku raashimo ciidamada u fadhiya Cadan iyo shaqaalaha la socda doonyaha badan ee halkaas u maraya.

Damaca ay dowladda Masar muujisay oo ay ku doonaysay in ay dhul maxmiyad ah ka hesho Soomaaliya wuxuu ka caraysiiyay dowladdii boqortooyada Ingiriiska. Ingiriisku waxay soo saareen baaq ay ku caddeynayaan in ay la noqonayaan aqoonsigii ay Turkiya siiyeen ee ahaa in la xushmeeyo madaxbannaanida qabaa ilka soomaaliyeed ee dega gobollada waqooyi-bari iyo waqooyi-galbeed. (The map of Africa by treaty, third edition, ed. Sir Edward Hertslet. Vol. II. Pp. 614-617 Lndon 1909).

Bartamihii sanadkii 1882-kii, Ingiriisku wuxuu qaaday tallaabo adag oo uu kula dirirayo raadadkii dahsoonaa oo Faransiisku uu kaga shaqaysanayay degaanka waqooyiga Soomaaliya. Qodobkan ayaa wuxuu xoojiyay in Ingiriisku qabsado gebi ahaan dalka Masar. Arrinta u saamaxday howshan ayaa waxay ahayd kacdoon hubaysan oo dowladdii Masar kaga yimid dhankii dad-waynaha. Kacdoonkaasi waxaa hoggaaminayay sarkaal la yiraahdo Axmad Al-Curaabi. Ujeeddaduna waxay ahayd in Masar laga xoreeyo maamulka khariban oo ay qoysaska ajnabiga ahi (Baashawaat) iska dhaxlaan. Sidaasna waxay ka muuqataa hal-hayska ah Dalka Masar waxaa leh dadka reer Masar, kaas oo ah mid ay adeegsanayeen saraakiishii horseedayaasha ka ahaa kacdoonka. Dhaqdhaqaaqii Al-Curaabi ayaa wuxuu wiiqay xooggii ciidamadii dalka. Xilligaas waxaa Masar boqor ka ahaa Towfiiq Al-Khadawi oo ahaa! ! curadkii Ismaaciil Al-Khadawi. Towfiiq wuxuu hoggaanka dalka qabtay 26/ 6- 1879-kii. Waxaa xusid mudan in xilligaas, tiro badan oo kamid ahaa ciidamada Masar ay dalka dibaddiisa jireen, oo waxay ku yaacisanaayeen dalalka la deriska ah sida Suudaan, Eriteeriya iyo Soomaaliya. Sababtaas ayay dowladdii Masar isaga caabiyi weyday kacdoonkii Al-Curabai. Dabadeed dowladdii ayaa taageero ciidameed ka codsatay Ingiriiska iyo Faransiiska.

Dowladdii Ingiriiska oo fursad qaali ah u araktay codsiga taageero-doonka ah, ayaa ciidamo u dirtay Masar, kuwaas oo horraankoodii ay bambooyin la dheceen magaalada Aleksandriya markay taariikhdu ahayd 12/ 8-1882-kii. Maalintaas ayay Masar u bilaabatay taariikhda gumaysiga ee uu cimrigeedu ahaa 74 sano. Sidaas ayaa maamulkii Towfiiq Al-Khadawi uu iridaha ugu ooday maamulkii uu dhisay awoowihiis Maxamad Cali Baasha. Inkasta oo Ingiriisku uu soo celiyay maamulkii Towfiiq Al-Khadawi, misana wuxuu ahaa mid maqaar-saar ah, oo taladii dalka waxaa si toos ah gacanta ugu dhigay nin Ingiriis ah oo la yiraahdo Evelyn Baring, kaas oo horay u qaabilsanaa howlaha la xiriira maal-gelinta mashaariicdii ay Ingiriiska iyo Faransiiska ka wadeen Masar. Ingiriiska oo ujeeddooyinkuu dalkan u qabsaday ay kamid ahayd in uu Soomaaliya ka soo saaro ciidamada ! ! Masar ayaa markiiba soo saaray ciidamadii galay waqooyiga iyo koonfurta Soomaaliya. (Swedish National Encyclopedia. 1993. Vol. 5, p. 301).

Markii ay Masar ka baxday xeebihii Soomaaliya, waxaa kordhay damacii dowladdii Ingiriiska oo xilligaas fadhi ku lahayd Cadan. Bishii july 1884-kii Ingiriisku wuxuu si isdaba joog ah u qaaday tallaabooyin diblomaasi ah oo uu ku qorshaynayo qabsashada waqooyiga Soomaaliya. Wuxuu bilaabay in uu dib uga laabto xushamaddii diblomaasiyadeed ee uu u hayay sheegashada maamulka Cismaaniyadda degaamada soomaaliyeed ee ku yaalla badda Cas. Isla markaas Ingiriisku wuxuu Turkida ogaysiiyay in uu xushmaynayo salaadiinta iyo maamullada ka jira degaamadaas. Turkida dhankooda, markii hore kuma eyan qancin fara-gelinta siyaasadeed oo degaanka ku soo korodhay. Sidaa darteed baa waxay istusiyeen in ay lagama maarmaan tahay in ay qaadaan tallaabo ay arrinkan kaga jawaabayaan. Ingiriiska oo mar walba ka tallaabadiisu ahayd midda horeysa ayaa inteeyan Turkidii wax tallaabo ah qaadin, wuxuu ku guulaystay in uu maamullo ka sameeyo qaar kamid ah degmooyinka Soomaaliyeed ee ku yaal badda Cas, gaar ah! ! aan Seylac iyo Berbera. Turkidu markii ay arkeen in Ingiriisku ay ka go an tahay hanashada degaankan, waxay door bideen in ay dhankooda ka debciyaan xiisadda oo ay Ingiriiska uga haraan degaanka. Sababtuna waxay ahayd dagaallada badan oo xilligaas dibad iyo gudaba ka haystay maamlkii Cismaaniyadda, kuwaas oo wiiqay dhaqaalihii iyo siyaasaddii dalkooda. Halkaasna waxaa ku baaqday awooddii wayneed oo degaanka looga heybeesanayay.

Ingiriisku markii uu arkay tanaasulka siyaasadeed ee dhinaca Turkida, wuxuu bilaabay in uu ciidan u soo diro waqooyiga Soomaaliya oo kamid ahayd meelaha u calaamadeysnaa. Bishii augosto sanadkii 1884-kii, magaalada Saylac waxaa ku soo xirtay markab ay saaran yihiin ciidamo Ingiriis ah, kuwaas oo ahaa ciidankii ugu horeeyay ee gumaysiga cusub . Bishii disember isla sanadkaas Fransiiska ayaa wuxuu qabsaday Tajuura, Talyaaniguna Casab. Majirin wax tallaabo siyaasadeed ah oo Turkidu ay ku muujinayeen mowqifka ay siyaasaddoodu kaga beegan tahay boobkan ka bilowday degmooyinka Soomaaliyeed oo horay uga tirsanaa maamulkooda. Sidaas baa Ingiriiskii waddada ugu furantay, wuxuuna bilaabay in uu isku fidiyo degaanka. Dabayaaqadii sanadkii 1884-kii heshiisyo isdaba joog ah ayuu la dhigtay qabaa ilkii soomaaliyeed ee degaankoodu ahaa bariga degmada Seylac. Beelaha uu xilligaas heshiisyada la dhigtay waxay ahaayeen : Habar-Awal, Gadabuursey, Habar-Toljeclo, Habar-Gerxajis iyo Ciise. Hesh! ! iisyadaasi waxay dheceen muddadii u dhexaysay bishii julaay 1884-kii iyo bishii janaayo 1885-kii. Dhammaan heshiisyadaasi waxay xambaarsanaayeen ballan-qaad ay cuqaashii beelahaasi siiyeen Ingiriiska, kaas oo lagu soo koobi karo sidatan :

" In eyan marnaba tanaasul oggolaan, eyan iibin, eyan rahan qaadan, ama sabab kaleba eyan maamul gumaysi u oggolaan qayb yar oo dhulkooda kamid ah, iyo in dowladda Ingiriiska ay dusha ka ilaaliso ". (British and foreign papers Vol. 76 pp. 101-107. The Triets William Ridgway, London 1893).

Faransiiskii ayaa isaguna dhankiisa wuxuu ka qaaday tallaabo diblomaasiyadeed oo uu kula heshiinayay duqaydii reer Obokh, si uu u xigsado meel degaanka kamid ah. Heshiiskaas oo dhacay 22/ 8- 1885-kii, ayaa qodobadii uu xanbaarsanaa ay ahaayeen sidatan :

1. Saaxiibtinimo dhex-marta Faransiiska iyo beelaha reer Obokh.

2. Suldaan Xaamid oo hantiduu lahaa hoos geeyay Faransiiska.

3. Dowladda Faransiiska oo aanan xaq u lahayn in ay wax ka beddesho xeerarka looga dhaqmo degaanka.

4. Suldaan Xaamid iyo ragga dhaxalkiisa leh oo ballan qaaday in ay Faransiiska gacan ka siinayaan haddii uu u baahdo in uu guryo ka dhisto iyo hadduu degaan u baahdoba.

5. Suldaan Xaamid oo ballan qaaday in uusan wax heshiis ah la dhigan dowlado shisheeye ah isaga oo aanan ogaysiin guddoomiyaha Faransiiska ee degmada Obokh.

6. Suldaan Xaamid wuxuu helayaa lacag abaal-marin ah oo gaarsiisan 500 oo farankaha Faransa ah, 80 farankana wasiirkiisa ayaa leh.

7. Haddii labada dhinac ay isku khilaafaan fahamka qoraalkan, waxaa dhaqan-gelaya qoraalka Faransiiska iyo fahamkiisa.

Leonce Lagarde.

Saxiixa sludaanka Tajuura

Xaamid bin Axmad

22/ 8- 1885. (Barkhat : 1974. p. 480).

Bishii maarso sanadkii 1885-kii L. Lagarde wuxuu heshiisyo kuwaa hore lamid ah la dhigtay cuqaashii qabiilka

Ciise ee Soomaalida ah. Dhulkii la oran jiray French Somaliland (Jabuuti), maalintaas ayuu qaatay wejiga uu maanta leeyahay. Fransiiska waxaa uu qabsaday dhulka xeebta ah ee u dhexeeya Raas -Demeyra iyo Ambado. Waa uu jeclaa in uu qaato xeeb intaa ka dheer, waxaase hortaagnaa oo uu ilaalinayay heshiis horay loo dhigtay oo ka dhexeeyay dowladihii wax gumeysanayay. (E. Rauard de Card, Les Traies de Protectorat Conclus Par la France en Afrique, 1870-1895. (Paris. A. Daurand et Pedone-Lauriel, 1897) pp. 38-43, 162-164).

Sanadkii 1886-kii, Faransiisku wuxuu dhisay qalcadda ku taal waddada u dhexaysa Obokh iyo Raas Bir, halkaas oo uu ugu talagalay in uu ka ilaaliyo degmada. Arintaasina waxay ka dambaysay markii ay korodhay tirada Faransiiska rayidka ah ee degaan ka samaystay magaalada. Isla sanadkaas, waxaa dekadda Obokh ka soo degay doon ganacsi oo uu shixnaddeedu lahaa A. Rimbaud. Doonta waxaa saarnaa 2000 oo qori iyo rasaas badan. Inkasta oo muddo la hakiyay misana markii danbe waa la sii daayay. Taasina waxay ka dambaysay markii ay kulmeen A. Rimbaud oo xoolaha lahaa iyo L. Lagarde oo degmada madax ka ahaa. Hubkaas oo lagu raray awr tiradoodu ay 100 dhaaftay ayaa markiiba waxaa loo gudbiyay dowladdii Menelik. (Obokh 1862-1891. By Josef Kessel).

Sanadkii 1888-kii, maamlkii Faransiiska ee Tajuura fadhiyay ayaa xaruntii u soo raray Jabuuti. Sababtuna waxay ahayd iyada oo Jabuuti ay leedahay ceelal biya macaan iyo xeeb gumuceedu weyn yahay. Waxaa kale oo L. Lagarde u muuqatay in Jabuuti ay mustaqbalka loolan la geli karto degmada Seylac oo ahayd dekadda qura oo looga adeego magaalada Harar. Aragtidaas ayaa waxay ahayd sababta uu Faransiisku kaga haray in uu ku loolantamo Harar, mar haddii uu iridda u fariistay, halkaasna uu ka xukumo ganacsiga u socda iyo midka ka soo baxaya degaanka gudaha ah oo ay Aasiinya kamid tahay. Inkasta oo L. Lagarde uu sanadkaas soo raray maamulkiisii, misana 50 ganacsato reer Yurub ah oo xilligaas Tajuura deganaa ayaanan soo raacin oo dhowr sano ka dambeeyay. Sababtu waxay ahayd shaki ka galay sida uu u guulaysanayo mashruucan. Saddex sano dabadeed, degmada Jabuuti waxaa ku noolaa 1000 qof oo ajnabi ah, kuwaas oo isugu jira! ! y ganacsato, farsamo-yaqaano iyo shaqaale.

Bilowgii sanadkii 1888-kii ayaa waxaa dhulkayagii ku bilowday in loo sameeyo diilimihii kala-teedka (Soohdimo) ee lagu dhantaalay degaankayagii is-haystay. Waxaa la abuuray xuduuddii ugu horaysay ee dhex-marta dhul Soomaalidu leeyihiin. Arinkaas ayaa wuxuu kamid ahaa caadooyinka gumaystayaashu ay ku dabreen ummadaha ay hoosheen si ay ugu reebaan raad ay facahooda dabme la dhutiyaan. Soomaaliduna maalintaas ayuu taabtay dhaawaca ay maanta la istaagi la yihiin.

Ingiriiska iyo Faransiiska ayaa bishii febraayo 1888-kii waxay isu gudbiyeen nuqul uu ku qoran yahay heshiis ay ku xariiqeen diilinta u dhexaysa degaanka Jabuuti iyo goollada waqooyi ee Soomaaliya.

Nuqulkii heshiiska waakan :

" Waxaa sharaf ii ah wada-hadalka aan la yeeshay mudanayaashiinan, ee ku saabsan xuquuqda Faransa iyo Ingiriiska ay ku leeyihiin gacanka Tajuura iyo xeebaha Soomaaliyeed, taas oo ku salaysan rabitaanka dowladda Imbraadooriyadda ah ee Faransa iyo dowladda weyn ee Imbraadooriyadda ah ee Ingiriiska.

7. Dowladda Ingiriiska waxay ballan-qaaday in ay xushmad kula dhaqanto dadka hoos yimaada maamulkeeda ee ama hoggaamiyayaal ah ama xubnaha beelaha ah, kuwaas oo horay uga tirsanaa maxmiyadda Faransiiska. Sidoo kale ayuu Faransiisku u ballan-qaaday in uu dhankiisa ka xushmeeyo dadka raciyadda ah iyo qabaa ilka ku hoos nool maxmiyaddiisa ".

Ninka qoraalkan diyaariyay oo ahaa danjirihii Faransiiska u fadhiyay London Waidington, ayaa wuxuu qoraalkiisii raaciyay sidan :

" Haddii ay dhacdo in aad waafaqdaan qoraalkan, waxaan ahaan mid idiinka mahad celiya in aad ku soo dhowaataan, mudnaantiina, miin-guuriska heshiiskan oo aanu soo saxiixnay annaga oo ka wakiil ahdowladdayada sharafta leh.

Danjire Waidington ". (Barkhat : 1974. 181-182).